आत्माराम राजवंशी /
नेपाली कांग्रेस पार्टीको विशेष अधिवेशन पुस २७ र २८ गते काठमाडौँमा हुन लागेको छ। औपचारिक रूपमा नियमित अधिवेशनको संस्थापन पक्षले आव्हान गरेको भनिए पनि, यसको राजनीतिक अर्थ र सन्देश निकै गहिरो छ। यो अधिवेशन केवल संगठनात्मक प्रक्रियाको निरन्तरता मात्र होइन, पार्टीभित्र लामो समयदेखि बढ्दै गएको असन्तुष्टि, मतभेद र दिशाहीनताको प्रतिबिम्ब हो। संस्थापन र असन्तुष्ट पक्षबीच देखिएको स्पष्ट दूरीले कांग्रेस आज दुई ध्रुवमा विभाजित भएको संकेत गर्दछ।
नेपाली कांग्रेस विगतमा लोकतन्त्र, संविधानवाद र नागरिक स्वतन्त्रताको बलियो प्रतीक रहँदै आएको पार्टी हो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा नेतृत्व शैली, निर्णय प्रक्रियामा सीमित व्यक्तिको वर्चस्व, गुटगत राजनीति र कार्यकर्ताको मनोबल खस्कँदै जानुले कांग्रेसको ऐतिहासिक पहिचान नै संकटमा परेको छ। यही पृष्ठभूमिमा बोलाइएको विशेष अधिवेशनलाई कतिपयले पार्टीभित्रको ‘पावर सेटलमेन्ट’ को प्रयासका रूपमा हेरेका छन्।
यो अधिवेशनको सबैभन्दा संवेदनशील पक्ष भनेको पार्टीभित्रको विभाजन हो। संस्थापन पक्ष र परिवर्तन चाहने समूहबीचको दूरी अब विचारको मात्र नभई भावनात्मक र सांगठनिक रूपमा समेत गहिरिँदै गएको छ। यही कारण कांग्रेस आज ‘दुई विचार, दुई दिशा’ मा उभिएको देखिन्छ। यस्तो अवस्था दीर्घकालीन रूपमा पार्टी र लोकतन्त्र दुवैका लागि घातक हुन सक्छ।
नेपाली कांग्रेसका संस्थापक नेता विपी कोइरालाले भनेका थिए, “पार्टी व्यक्तिको होइन, विचारको हुनुपर्छ।” आजको कांग्रेसमा भने विचारभन्दा व्यक्ति हावी हुँदै गएको अनुभूति व्यापक छ। विपीले लोकतान्त्रिक समाजवादको अवधारणा अघि सार्दा परिवर्तनशील समाज, जनताको आवश्यकता र समयको मागलाई केन्द्रमा राखेका थिए। तर आज कांग्रेसले त्यो आत्मा गुमाउँदै गएको आलोचना स्वयम् कांग्रेसभित्रैबाट उठिरहेको छ।
वर्तमान नेतृत्वमाथि सबैभन्दा ठूलो प्रश्नचिन्ह भनेको समयसापेक्ष परिवर्तन गर्न नसक्नु हो। समाज बदलिएको छ, जनताको अपेक्षा बदलिएको छ, राजनीति गर्ने तरिका बदलिएको छ। तर कांग्रेस अझै पुरानै सोच, पुरानै अनुहार र पुरानै शैलीमा अड्किएको देखिन्छ। नेतृत्व पुस्तान्तरणको कुरा धेरै भए पनि व्यवहारमा त्यो सम्भव हुन सकेको छैन। यही असन्तुलनले युवा पुस्ता कांग्रेसबाट टाढिँदै गएको यथार्थलाई नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन।
यदि यस अधिवेशनलाई आत्मसमीक्षा, नीति पुनरावलोकन र नेतृत्व सुधारको अवसरका रूपमा उपयोग गर्न सकियो भने, यही अधिवेशन कांग्रेसको पुनर्जागरणको आधार बन्न सक्छ।
आज कांग्रेसलाई नेतृत्व परिवर्तन मात्र होइन, नीति परिवर्तन पनि अपरिहार्य छ। समावेशी लोकतन्त्र, सामाजिक न्याय, आर्थिक समानता र सुशासनजस्ता मुद्दामा कांग्रेसले स्पष्ट, विश्वसनीय र व्यवहारिक भिजन प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ। केवल सरकारमा जानु वा सत्ता साझेदारी गर्नु कांग्रेसको अन्तिम लक्ष्य हुन सक्दैन। जनताको जीवनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने नीतिगत प्रतिबद्धता आवश्यक छ।
विपीले भनेझैँ, “राजनीति भनेको नैतिक साहसको अभ्यास हो।” आज कांग्रेसलाई यही नैतिक साहसको खाँचो छ—गल्ती स्वीकार गर्ने, आलोचना सुन्ने र आफूलाई परिवर्तन गर्ने साहस। नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वमा ल्याउने, संगठनलाई चुस्त बनाउने र जनतासँग पुनः भावनात्मक सम्बन्ध स्थापित गर्ने काम बिना कांग्रेसले आगामी निर्वाचनमा अपेक्षित परिणाम ल्याउन सक्दैन।
आउँदो निर्वाचन कांग्रेसका लागि निर्णायक हुनेछ। यदि कांग्रेस नयाँ भिजन, नयाँ संकल्प र स्पष्ट दिशासहित अघि बढ्न सकेन भने, जनताले विकल्प खोज्नेछन्। तर यदि यो विशेष अधिवेशनले कांग्रेसलाई आत्मपरिवर्तनतर्फ डोर्याउन सक्यो भने, पार्टीले पुनः जनताको विश्वास जित्न सक्छ।
अन्ततः, पुस २७ र २८ को विशेष अधिवेशन कांग्रेसका लागि केवल एक कार्यक्रम होइन, इतिहासको कठघरामा उभिने क्षण हो। यो विभाजनलाई संस्थागत बनाउने मोड पनि हुन सक्छ, वा विपीको विचारलाई पुनर्जीवित गर्दै कांग्रेसलाई नयाँ युगतर्फ लैजाने अवसर पनि। अब निर्णय नेतृत्वको हातमा मात्र होइन, सम्पूर्ण कांग्रेसजनको सामूहिक विवेकमा निर्भर छ।
